विजय गायकवाड | कृषी पर्व
आज ३० जून — जून महिन्याचा शेवटचा दिवस. या महिन्याचा हिशोब भयावह आहे — देशाची हंगामी तूट ४२%, मध्य भारताची ५९%, मध्य महाराष्ट्राची ६८%, मराठवाड्याची ६४%. पण जूनच्या शेवटच्या चार दिवसांत satellite data मध्ये एक महत्त्वाचा बदल दिसतोय — मान्सून बळकट होतोय. मुंबईत काल रात्री एका रात्रीत १०३ मिमी पाऊस पडला — ७५ मिमी threshold पार. विदर्भावरील ढगांची तीव्रता “intense to very intense” — सर्वोच्च श्रेणीत पोहोचली. IMD ने २३ जिल्ह्यांत Yellow आणि ५ जिल्ह्यांत Orange Alert जारी केला. तीन स्वतंत्र स्रोत — satellite, IMD आणि जायभाये — एकच सांगतायत: २ ते १० जुलै = पेरणीची खिडकी.
काल रात्र — मुंबईत मान्सूनची पहिली खरी सलामी
रविवारी रात्री मुंबईतील मान्सून सक्रिय झाला — आणि सोमवारी सकाळपर्यंत सांताक्रूझला १०३.१ मिमी पाऊस नोंदवला गेला. एका रात्रीत. कुलाब्याला ३०.४ मिमी. पण उपनगरांमधील चित्र वेगळे — मुलुंडच्या महानगरपालिका शाळेत २१० मिमी, गवानपाडा अग्निशमन केंद्र १६७ मिमी, वर्सोवा १६७ मिमी, गोरेगाव १२९ मिमी.
हा आकडा शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा — ७५ मिमी+ सलग पाऊस म्हणजे पेरणीलायक ओल. मुंबईत तो आकडा एका रात्रीत पार झाला. कोकणात पेरणीची परिस्थिती आता पूर्णपणे अनुकूल. भात रोपवाटिका सुरू करता येतात.
Satellite Bulletin — चार दिवसांत तीन upgrade
IMD ने आज सकाळी (३० जून, ०३:०० UTC / ०८:३० IST) INSAT-3DS satellite bulletin जारी केला. यातील सर्वात मोठी बातमी — convection तीव्रतेचा चार दिवसांचा ट्रेंड.
२६ जूनला IMD ने महाराष्ट्रासाठी “weak to moderate convection” नोंदवले — ढग पातळ, हलके, पावसाची क्षमता मर्यादित. २९ जूनला ते “moderate to intense” ला upgrade झाले — Cloud Top Temperature उणे ४० ते उणे ७०°C — ढग जड, उंच, पेरणीलायक पाऊस देण्यास सक्षम. आज ३० जूनला — विदर्भ आणि मध्य प्रदेश “intense to very intense convection” — सर्वोच्च श्रेणी — CTT उणे ७० ते ९०°C — ढग tropopause पर्यंत उंच, अत्यंत पाण्याने भरलेले. चार दिवसांत तीन upgrade — weak → moderate → intense → very intense. ही progression मान्सून बळकट होत असल्याचे स्पष्ट संकेत.
विदर्भ “intense to very intense” — हा कापूस शेतकऱ्यांसाठी सर्वात महत्त्वाचा बदल. विदर्भ आता मध्य प्रदेश, बिहार, छत्तीसगड, ओडिशा यांसोबत सर्वोच्च convection श्रेणीत. अशा ढगांमधून मुसळधार ते अति मुसळधार पाऊस पडतो. विदर्भात आज-उद्या ७५ मिमी+ सलग पडण्याची शक्यता वाढली — कापूस पेरणीसाठी अनुकूल.
पण विदर्भातही El Niño चे “चार गावांत खूप — बाकी कोरडे” pattern कायम. IMD ने सांगितले — अकोला, बुलढाणा, वाशिम — “dry weather expected.” पण नागपूर, गडचिरोली, चंद्रपूर, यवतमाळ, अमरावती — thundershowers and gusty winds. म्हणजे पूर्व विदर्भ सक्रिय, पश्चिम विदर्भ अजून कोरडा.
उर्वरित महाराष्ट्र (REST MAHA) आणि गोवा, दक्षिण गुजरात — “moderate to intense convection” कायम. कोकणात पुरेसे — जोरदार ते मुसळधार. मध्य महाराष्ट्रात moderate to intense = ७५ मिमी+ शक्य — पण विदर्भासारखे guaranteed नाही.
अरबी समुद्रावर पूर्व-मध्य आणि दक्षिण-पूर्व भागात, लक्षद्वीप, मालदीव — “intense to very intense.” Moisture conveyor belt अत्यंत सक्रिय. खंबातच्या आखातात “moderate to intense” — दक्षिण गुजरातकडे moisture वाहतोय.
बंगालच्या उपसागरात — “intense to very intense convection over NORTH adjacent CENTRAL BAY, SE BAY, ANDAMAN SEA.” उत्तर बंगालच्या उपसागरात तीव्र convection — low-pressure area तयार होण्याचे संकेत बळकट. Hindu Business Line चे Vinson Kurian यांनी सांगितले — IMD numerical weather model दाखवतात ओडिशा-आंध्र किनारपट्टीजवळ low-pressure area तयार होऊन तेलंगणा-महाराष्ट्राकडे ५ जुलैपर्यंत सरकेल — rain belt सोबत ओढेल.
Water Vapour Wind प्रतिमेत (INSAT-3DS, ०३:०० UTC) अरबी समुद्रावरून भारताकडे westerlies बळकट. Somali Jet सक्रिय — cross-equatorial flow Full Disk Thermal IR मध्ये स्पष्ट दिसतो. Western Disturbance काहीसा परत आला — लडाख, J&K, हिमाचल, उत्तराखंडवर — पण मान्सूनला अडथळा आणण्याइतका नाही.
IMD ताजा Alert — ५ जिल्ह्यांत Orange, २३ जिल्ह्यांत Yellow
आज (३० जून) महाराष्ट्रातील स्थिती — ५ जिल्ह्यांत Orange Alert: मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग. कोकणात अति मुसळधार पावसाचा इशारा. २३ जिल्ह्यांत Yellow Alert — पश्चिम महाराष्ट्र (पुणे, सातारा, कोल्हापूर, सांगली, सोलापूर), उत्तर महाराष्ट्र (जळगाव, नाशिक, धुळे, अहिल्यानगर, नंदुरबार), मराठवाडा (सर्व ८ जिल्हे), विदर्भ (अमरावती, गोंदिया, नागपूर, वर्धा, भंडारा, चंद्रपूर, गडचिरोली, यवतमाळ). जूनमध्ये पहिल्यांदा इतक्या व्यापक स्वरूपात alert — मान्सून बळकट होतोय.
जायभाये — मध्य महाराष्ट्र लाल झोनमध्ये upgrade
सिन्नर (नाशिक) चे स्वतंत्र हवामानशास्त्रज्ञ विजय जायभाये यांनी २९ जूनला सांगितले — गेल्या आठवड्यात मध्य महाराष्ट्र “पिवळा झोन” (किरकोळ पाऊस) मध्ये होता — आज तो “लाल झोन” (जोरदार ते मध्यम) मध्ये upgrade. हा बदल सोयाबीन शेतकऱ्यांसाठी सर्वात महत्त्वाचा — नाशिक, अहिल्यानगर, पुणे, सातारा, बीड, जळगाव, संभाजीनगर — हा संपूर्ण सोयाबीन पट्टा आता लाल झोनमध्ये.
जायभाये यांचे तीन झोन — २ ते ५ जुलै: निळा (कोकण + घाट) — मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग + घाट भाग — मुसळधार. बंगालच्या उपसागरातील कमी दाब सक्रिय → कोकणात पाऊस वाढेल. लाल (मध्य-उत्तर महाराष्ट्र + पश्चिम विदर्भ) — धुळे, नंदुरबार, नाशिक, जळगाव, संभाजीनगर, अहिल्यानगर, पश्चिम विदर्भ, पुणे, सातारा, बीड, परभणी, जालना — झड स्वरूपात जोरदार ते मध्यम. पिवळा (पूर्व विदर्भ + मराठवाडा) — काही भागात जोरदार, काही मध्यम.
जायभाये यांचा MJO timeline: “MJO Phase 2/3/4 मध्ये आहे तो पर्यंत El Niño चा प्रभाव साधारण १० जुलै पर्यंत फारसा नसेल. नंतर पुन्हा मान्सून ब्रेक परिस्थिती येईल.” म्हणजे पेरणीची खिडकी: २ जुलै ते १० जुलै = ८ दिवस.
जायभाये यांची El Niño बद्दल चेतावणी कायम: “सध्या पाऊस पडतो पण सगळ्या गावांत नाही. याचे कारण फक्त El Niño — व्यापारी वारे कमकुवत — भारतात बाष्प पुरवठा कमी — जिथे पाऊस सुरू होतो तिथे आजूबाजूचे बाष्प खेचले जाते — चार-पाच गावांत खूप पडतो, बाकी कोरडे. या घटना संपूर्ण पावसाळाभर दिसतील.”
जायभाये यांनी जपानजवळच्या Typhoon ची अफवा खोडून काढली — “कोणतेही वादळ फक्त आपल्या १,००० किमी परिसरात वातावरण बदलते. भारतावर शून्य प्रभाव. गेल्या वर्षीही जपानजवळ वादळे होती — भारतीय मान्सून बलकट होता.”
खुळे — सकाळ अॅग्रोवन मुलाखत: “१४% तूट, जुलै सर्वात महत्त्वाचा”
IMD पुणेचे निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ माणिकराव खुळे यांनी सकाळ अॅग्रोवनला (२९ जून, अनिल जाधव यांना) दिलेल्या सविस्तर मुलाखतीत सांगितले की जुलै महिना मान्सूनचा सर्वात महत्त्वाचा महिना ठरेल. जुलैच्या पहिल्या दोन आठवड्यांत पेरणीयोग्य पाऊस पडण्याची शक्यता अधिक. मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्याच्या तुलनेत विदर्भात चांगल्या पावसाची शक्यता अधिक — आजच्या satellite “intense to very intense” upgrade शी तंतोतंत जुळते.
खुळे यांनी MJO चे स्पष्टीकरण दिले — “MJO” विषुववृत्तावर ३० ते ६० दिवसांत पूर्वेकडे सरकणारे atmospheric oscillation. सध्याचा Phase मान्सूनला पोषक. MJO मुळेच कोकणात सध्या पाऊस सक्रिय. जायभाये यांच्या “MJO support ~१० जुलैपर्यंत” या अंदाजाला खुळे यांचे MJO स्पष्टीकरण पूरक.
एल निनो बद्दल खुळे म्हणाले — एल निनो सध्या सक्रिय, IOD neutral. IOD हा मान्सूनसाठी एक जोड स्रोत — मान्सूनचे एकमेव नियंत्रक नाही. पण एल निनो तीव्र होत असल्यामुळे हंगामी पाऊस सरासरीपेक्षा अंदाजे १४% कमी राहण्याची शक्यता. हा IMD च्या ९०% LPA (१०% तूट) पेक्षा अधिक कठोर अंदाज.
धरणांबद्दल खुळे म्हणाले — मान्सूनच्या काळात पाऊस सरासरीपेक्षा कमी होणार असला तरी सरासरीच्या ८५-९०% पडू शकतो — ज्यामुळे धरणे काही प्रमाणात भरतील. पण पूर्ण भरण्याची शक्यता कमी — विशेषतः ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये एल निनो पूर्ण ताकदीवर असेल तेव्हा पावसाचा जोर कमी होईल.
मुंबईत मान्सून उशिरा का आला — खुळे यांचे स्पष्टीकरण: एल निनो वर्षात मान्सून आगमन उशिरा होते. २०१९ आणि २०२३ — दोन्ही एल निनो वर्षे — दोन्ही वर्षी मुंबईत उशिरा. बंगालच्या उपसागराची शाखा पश्चिम किनारपट्टीच्या शाखेपेक्षा वेगाने पुढे सरकते — म्हणून ईशान्य भारतात आधी, मुंबईत नंतर. या वर्षी मुंबई १२ दिवस उशीरा — El Niño pattern.
IMD Extended Range Forecast — Week 1 vs Week 2
IMD ने २५ जूनच्या १३ पानी Extended Range Forecast मध्ये दोन आठवड्यांचा स्वतंत्र अंदाज दिला.
Week 1 (२५ जून ते १ जुलै): “Rainfall activity is likely to remain below normal over most parts of the country except parts of South Peninsular India and Northeast India.” बहुतांश देशात सरासरीखाली — हे खरे ठरले. जूनची तूट ४२% कायम.
Week 2 (२ ते ८ जुलै): “Overall, rainfall is likely to be normal to above normal over the entire country during the week.” हा game-changer. संपूर्ण देशात सामान्य ते अधिक. Somali Jet बळकट. मान्सून उत्तरेकडे प्रगती. “No significant Heatwave conditions likely over any part of the country” — उष्णलाट संपणार.
IMD ने एल निनो स्वतः confirm केले: “El Niño conditions are present over the equatorial Pacific Ocean and are expected to strengthen further during the Southwest Monsoon season.” IOD neutral — “likely to persist through the Southwest Monsoon season.” Positive IOD चा counter नाही.
IMD ने मध्य महाराष्ट्रासाठी Very heavy rainfall (२-४ जुलै) चा अंदाज दिला — गेल्या आठवड्यात हे नव्हते.
तापमानात मोठा दिलासा — ३० जूननंतर
IMD ने सांगितले — महाराष्ट्रात ३० जूननंतर तापमान ३-५°C कमी. गुजरातमध्ये १ जुलैनंतर २-३°C. उत्तर-पश्चिम भारतात ४-६°C. Week 2 मध्ये कोणत्याही भागात उष्णलाट नाही. FAO-WMO ने सांगितलेल्या “extreme heat and agriculture” संकटातून तात्पुरता दिलासा — शेतमजुरांसाठी, जनावरांसाठी, पिकांसाठी.
पेरणीची खिडकी — ८ दिवस
आज तीन स्वतंत्र स्रोत — satellite, IMD आणि जायभाये — एकच सांगतायत. Satellite: convection upgrade — weak → moderate → intense → very intense — चार दिवसांत. IMD Week 2 (२-८ जुलै): “normal to above normal over entire country.” जायभाये: मध्य महाराष्ट्र पिवळ्यातून लाल — २-५ जुलै — जोरदार ते मध्यम. बंगालच्या उपसागरात low-pressure area/depression तयार होतोय — rain belt मध्य भारताकडे ओढणार. MJO support ~१० जुलैपर्यंत.
पण खिडकी ८ दिवसांची — २ ते १० जुलै. जायभाये म्हणतात — “१० जुलैनंतर El Niño चा प्रभाव — मान्सून ब्रेक.” खुळे म्हणतात — “हंगामी तूट १४%.” JAMSTEC म्हणतो — “Strong El Niño in boreal summer — काही मॉडेल Super.”
शेतकऱ्यांसाठी — जुलैची तयारी
कोकण — पेरणी सुरू. भात रोपवाटिका. मुंबईत १०३ मिमी पार — ७५ मिमी+ सलग. पण पूर सज्जता कायम — पंधरा नद्यांचा इशारा. नदीकाठ सावध.
विदर्भ — satellite “intense to very intense.” कापूस पेरणीसाठी अनुकूल. ७५ मिमी+ तुमच्या तालुक्यात झाल्यावर — कापूस पेरा. नागपूर-गडचिरोली-चंद्रपूर-यवतमाळ-अमरावती — सक्रिय. अकोला-बुलढाणा-वाशिम — अजून कोरडे — तुमच्या गावातील प्रत्यक्ष पाऊस बघा.
मध्य महाराष्ट्र (सोयाबीन-कांदा पट्टा) — “moderate to intense” — सुधारणा. जायभाये यांचा लाल झोन — २-५ जुलै जोरदार ते मध्यम. IMD — very heavy rainfall २-४ जुलै. ७५ मिमी+ तुमच्या शेतात पडल्यावर — सोयाबीन पेरा. “खोटी सुरुवात” टाळा — बियाणे महाग, SSP ६८%, दुबार परवडणार नाही. सोयाबीन शेवटची आदर्श तारीख — २५ जुलै. अजून २६ दिवस.
मराठवाडा — सर्व ८ जिल्ह्यांत Yellow Alert — सुधारणा. पण thundershowers = विखुरलेले. Low-pressure area बंगालच्या उपसागरातून आला तर — rain belt तेलंगणा-मराठवाड्याकडे ५ जुलैपर्यंत. तोपर्यंत — तयारी, धीर.
सर्वांसाठी: PMFBY पीक विमा — आत्ताच भरा. खत जे मिळतंय ते आत्ताच — जुलैत peak demand. शेततळे तयार — पावसाचा प्रत्येक थेंब साठवा. Mulching तयारी — पेरणीनंतर लगेच गवताचे आच्छादन. माती परीक्षण.
जून — एका नजरेत
जून एका वाक्यात: “मान्सून आला, उशिरा आला, अपुरा आला — पण शेवटच्या दिवसांत बळकट होतोय.”
केरळ ४ जून (३ दिवस उशीरा). मुंबई २३ जून (१२ दिवस उशीरा). संपूर्ण महाराष्ट्र २४ जून. चौदा दिवसांचा stall (८-२२ जून). हंगामी तूट — All India ४२%, Central India ५९%, मध्य महाराष्ट्र ६८%, मराठवाडा ६४%, विदर्भ ५६%, कोकण ६१%. El Niño confirmed — “present, expected to strengthen further.” IOD neutral. JAMSTEC: Strong, काही मॉडेल Super. खुळे: “हंगामी तूट १४%.”
पण जूनच्या शेवटच्या ४ दिवसांत — satellite convection तीन वेळा upgrade (weak → moderate → intense → very intense). मुंबईत १०३ मिमी एका रात्रीत. मुलुंडमध्ये २१० मिमी. विदर्भ सर्वोच्च श्रेणीत. २३ जिल्ह्यांत alert. मान्सून बळकट होतोय.
जून निराशाजनक गेला — पण शेवटच्या दिवशी satellite सांगतोय — ढग जड झाले, उंच गेले, पाण्याने भरले. बंगालच्या उपसागरात depression तयार होतोय. Somali Jet बळकट. MJO support. Week 2 — “normal to above normal over entire country.”
२ ते १० जुलै — ८ दिवसांची खिडकी. खरीप २०२६ ची पहिली खरी संधी. ही सोडू नका.
६२ दशलक्ष हेक्टर — जूनभर वाट बघितली. आता ८ दिवस समोर. ढगांना विनंती एकच — रिकामे होऊ नका.
विजय गायकवाड कृषी पर्व | krishiparva.in
स्रोत: IMD Satellite Bulletin, ३० जून २०२६, ०३:०० UTC; INSAT-3DS Thermal IR, Water Vapour Wind, Full Disk; IMD Orange/Yellow Alerts ३० जून; India.com (Victor Dasgupta) ३० जून; IMD Press Release, २८ जून — ७ Day Forecast; IMD Press Release, २५ जून — Extended Range Forecast (२५ जून ते ८ जुलै); माणिकराव खुळे, Meteorologist (Retd) IMD Pune — सकाळ अॅग्रोवन मुलाखत (अनिल जाधव), २९ जून; विजय जायभाये, स्वतंत्र हवामानशास्त्रज्ञ, सिन्नर-नाशिक, २२, २६, २७ आणि २९ जून; Hindu Business Line (Vinson Kurian), २५ जून; JAMSTEC SINTEX-F, १ जून (डॉ. ताकेशी दोई); IMD LRF; NOAA CPC; IRI/Columbia; कृषी पर्व “६२ दशलक्ष हेक्टर” मालिका; कृषी पर्व मान्सून दैनंदिन अहवाल मालिका.
